Phiên chợ cất

Phiên chợ cất Giong kể trầm, chậm, của cụ ông 70 tuổi, pha chút hài hước và chua chát) ⸻ Thời buổi bây giờ, người ta nói nhiều lắm… Về vàng… về bạc… Trong nước thì đào núi, san biển, xây biệt thự, dựng cao ốc, đều chỉ để tìm người mua. Giá cả – lên hay xuống, đắt hay rẻ – cũng chẳng ai biết nổi. Còn tôi… Tôi già rồi. Không bon chen, không mua bán. Chỉ hay ngồi… nhìn lại chuyện xưa. Những chuyện… cách nay hai mươi sáu năm, mà như vừa mới hôm qua. ⸻ Làng Cổ Nhuế xưa ấy, nằm phía Tây Bắc Hà Nội. Một vùng quê yên ả, thanh bình, nhưng không khí… lúc nào cũng vương mùi thum thủm đặc trưng. Người ta vẫn bảo: “Đào Nhật Tân – cất Cổ Nhuế.” Hai cái tên ấy, nghe đã thấy vừa nực cười, vừa thân quen. ⸻ Ở đó, có một phiên chợ đặc biệt lắm. Cả nước – cả thế giới – không nơi nào có. Người ta gọi là Chợ bán phân, mà dân quê gọi gọn lại là Chợ Cất. Chợ họp tờ mờ sáng… Khoảng ba, bốn giờ. Trời còn mờ sương, người còn ngái ngủ. Không ồn ào, không mặc cả. Chỉ nghe tiếng gánh tre kẽo kẹt, và tiếng chân người dẫm trên nền đất ướt. Cái chợ ấy, nó im lặng lạ lùng. ⸻ Ngày ấy chúng tôi hay đùa: “Đi tiếng thơ – về tiếng thở.” Bởi cứ đợi xong chương trình “Tiếng Thơ” của Đài tiếng nói Việt Nam, là anh em lại ra quân, và khi nghe tiếng các cụ tập thể dục buổi sáng, là biết đã đến giờ chuẩn bị cho phiên chợ. Ai nấy đều quyết tâm lắm: “Thanh niên Cổ Nhuế xin thề! Chưa đầy hai sọt, chưa về quê hương!” ⸻ Công việc “hót cất” dần thành nghề truyền thống. Cảnh quen thuộc là thanh niên đầu đội mũ cối, áo bộ đội, đi xe đạp thồ hai sọt hai bên, hoặc gánh trên vai đôi quang tre, cầm cây sào dài hai mét, đầu gắn gáo tôn hay gáo dừa để xúc. Cất quý lắm. Nó là một phần không thể thiếu trong cái vòng tròn Vườn – ao – chuồng. Không có nó, cây chẳng tốt, cá chẳng lớn, và người… chẳng có cái ăn. ⸻ Trong chợ, có một người được gọi là ông Trùm Cất – người giữ uy tín, làm công việc KCS, kiểm tra chất lượng sản phẩm. Ông cầm cật tre, khua một vòng, rồi đưa lên mũi, hít lấy hít để, rồi trầm ngâm gật gù: “Cất này tốt!” hoặc “Cất này giả!” Người ta đồn ông ấy có thể ngửi mà biết nguồn gốc: cất của sinh viên, của người lao động, của cơ quan, của văn nghệ sĩ, hay của nhà quan chức. Nghe buồn cười, mà thật phết! ⸻ Cất thì có ba dạng: rắn, lỏng và hơi. Dạng hơi, người ta gọi là cất ma – chỉ nghe tiếng xì, có khi là quả rắm long trời lở đất, nhưng không thành hàng hóa – nên thôi, không bàn. Đắt nhất là cất rắn. Có loại rắn 100%, có loại pha giấy, pha lá cây. Còn cất lỏng thì rẻ, phải phơi, chắt, cực lắm mới khô. Thời ấy đói kém, nhiều người nửa tháng mới “ra” được một lần. Người ta gọi là: “Cất mong đợi.” ⸻ Cũng vì hiếm, mà sinh ra cất giả. Người ta lấy đất vàng, đất sét, trộn bùn đêm, pha tí cất thật cho đủ mùi. Chợ tranh sáng tranh tối, người mua khó mà phân biệt. Chỉ có ông Trùm Cất là biết. ⸻ Dẫu thế, đa phần người làng vẫn thật thà, chăm chỉ. Giờ về Cổ Nhuế, đất đã khác, người đã khác. Không còn cảnh: “Anh bước đi đầu không ngoảnh lại, Sau lưng anh cất đái văng đầy.” Giờ làng nổi tiếng với nghề may, xuất hàng khắp nơi. ⸻ Nghe các cụ kể lại, nghề “hót cất” ấy có từ xa xưa lắm, chứ chẳng phải đến thập niên sáu mươi. Có lần, vua Lê đi vi hành, gặp người gánh cất nghèo khổ, xúc động quá, bèn tặng hai câu đối: “Khoác một áo bào, đảm đang khó khăn thiên hạ, Vung ba thước kiếm, tận thu lòng thế gian.” ⸻ Cho nên, bây giờ mà ai bảo “Anh yêu em bằng cả tấm lòng”… Thì cũng nên cười mà nghĩ: “Trong lòng… cũng có khi toàn cất đấy chứ!” ⸻ Chuyện nghe thì thô, nhưng thật. Và cái “ăn cất” ấy, nó có cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng – đều là chuyện của một thời gian khó, mà ai từng sống qua… sẽ chẳng bao giờ quên. ⸻ 🎧 Kết lại: “Ngày xưa, người ta hót cất để sống. Giờ, có người lại ‘ăn cất’ – cũng chỉ vì lòng tham.”