Trở về Hồ Gươm — Hồi ức 60 năm

Trở về Hồ Gươm — Hồi ức 60 năm Hôm nay tôi trở lại thăm gốc cây chín gốc bên Hồ Hoàn Kiếm. Chỉ vừa đứng đó, cả một ký ức đã ùa về. Sáu mươi năm trước, đây chính là nơi tôi từng ngủ qua đêm dưới tán lá này, những lúc công an truy bắt gắt gao những người lang thang cơ nhỡ. Ngày ấy, công an trật tự hay đi lùng bắt, bỏ tù những người ngủ vạ vật ở ghế đá, vườn cây — không cần biết lý do. Nỗi sợ ấy in sâu trong tâm trí tôi, theo tôi đến tận khi lớn lên, đi bộ đội, rồi trở về. Hình ảnh công an bắt nhốt, bỏ tù không hẹn ngày về, vẫn còn nguyên trong đầu tôi. Cái "tội" của tôi ngày đó chỉ là vì bố mẹ bỏ nhau. Nhà cửa bán đi, mỗi người mỗi nơi, để lại con cái bơ vơ. Bưu điện Bờ Hồ Tôi bước từng bước một, một tay chống gậy, tay kia vịn vào vai vợ, đi chậm rãi theo cái dáng đi của người từng bị tai biến. Nhìn sang bên là Bưu điện Bờ Hồ — cửa bưu điện ấy từng là "nhà" của tôi trong những đêm đông mưa phùn gió rét. Tôi co ro cùng cái bao bố che hai chân để ngủ, chỉ mong trời mau sáng. Bốn giờ sáng, đã có cả trăm người xếp hàng mua từng tờ báo. Ngày đó báo Hà Nội Mới, báo Nhân Dân giá chỉ năm xu, mua xong bán lại ngay được một hào, lời năm xu. Cứ thế xoay vòng, một buổi sáng cũng được chục vòng, có ngay năm hào lời. Bách hóa Tràng Tiền Đi thêm một đoạn là đến Bách hóa Tràng Tiền. Bây giờ nơi đây cảnh quan đẹp lắm, những chậu hoa to cao, biển quảng cáo lộng lẫy. Nhưng những năm thời bao cấp, đây là nơi bán các thứ nhu yếu phẩm bằng tem phiếu: đường, mỳ chính, cái kim, cuộn chỉ, bao diêm, bánh xà phòng 502, dép, giày các loại. Hễ mậu dịch bán ra, mua được rồi bán lại là có lời, nên người ta xếp hàng rất đông — cả ngàn người, không biết từ đâu đến, lặng lẽ xếp thành hàng dài cả trăm mét, đợi bảy giờ sáng bắt đầu mở bán để kiếm lời.

Ngày đó đến đây buôn bán là vui, nhưng cũng có rủi ro: gặp trật tự, gặp công an là bị bắt nhốt cả tháng trời vì tội buôn bán trái phép, tiền hàng bị tịch thu. Ấn tượng nhất là một người công an bụng phệ, to cao, tên Tưởng, hay túm người, bắt người, nhốt người. Cả ngàn người xếp hàng, mỗi thứ chỉ được mua một lần. Mua xong xà phòng thì sang mua bao diêm, mua xong diêm thì sang mua cuộn chỉ, xong cuộn chỉ thì mua đôi tất — mỗi thứ chỉ mua một lần thì coi như không có tội. Nhưng nếu công an kiểm tra đột xuất, thấy ai mang nhiều "hàng" là bị bắt, thu hàng, thu tiền, nhốt người. Giờ đây, sáng thứ Bảy, cửa hàng chưa mở, phố đi bộ vắng bóng, chỉ lác đác vài cụ già ngồi trò chuyện — trong đó có tôi. Chín giờ cửa mở, tôi vẫn ngồi ở bậu cửa. Có người ra đuổi, không cho ngồi. Tôi đứng dậy, chống gậy đi luôn, không vào bên trong nữa. Tôi muốn tìm đến nơi nhẹ nhàng, êm ả, thanh thản, chứ không phải nơi nhìn rồi đuổi như vậy. Nơi trú ngụ bên hồ Hành trình từng bước lại tiếp tục bên hồ. Tôi tìm đến những nơi bình yên nhất, sau sáu mươi năm quay lại. Đi tiếp về hướng Hàng Ngang, Hàng Đào, qua bưu điện, bây giờ là công viên lớn có tượng đài. Những năm chiến tranh, nơi đây có hầm trú, đắp đất trồng cây lên trên. Bây giờ không còn dấu tích ấy nữa, nhưng tôi vẫn nhớ nơi đó từng có nhiều bụi cây, hoa giấy lớn — chính những bụi cây ấy là nơi tá túc qua những đêm tôi ngủ một mình, chỉ nằm với cái bao bố che thân. Bài học tôi rút ra: nếu nằm nhiều người thì sinh ra nói chuyện, mà đã nói chuyện là dễ bị bắt đi trại Lộc Hà giữa lúc nửa đêm về sáng. Còn muốn tắm thì sao? Tầm mười giờ đêm, khi đèn đường bớt sáng, tôi đi về phía Hồ Hoàn Kiếm, lội xuống, cởi quần áo, ngụp lặn cho hết mồ hôi, rồi lên bờ mặc lại quần áo, chui vào bụi rậm ngủ. Vậy là thoát được một đêm yên lành. Sáng bảy giờ vào nhà máy gỗ đi làm cho đúng giờ. Cứ thế, năm tháng trôi qua. Tay vịn vai vợ, tay chống gậy, tôi nhìn dòng người hô hào ca hát những bài hát chuẩn bị cho ngày 19/8, trang hoàng vui vẻ. Trong lòng tôi bâng khuâng, tìm một chỗ ngồi nghỉ. Bài học đầu đời Hằng ngày tôi lao động bằng mọi việc để kiếm tiền. Sau tám tiếng làm việc tại nhà máy gỗ, hết giờ là tôi lao ra Bách hóa Tràng Tiền xếp hàng mua hàng hóa đem ra ngoài bán kiếm lời, rồi mua bánh mỳ bằng tem phiếu ra ngoài bán, cũng có được một số tiền không lớn lắm. Một người bạn lớn tuổi hơn rủ tôi đi tắm. Tôi đã đi cùng, vào nhà tắm công cộng. Lúc vào, người bạn bảo để quần áo bên ngoài, nó trông cho. Tắm xong trở ra, người bạn đã lấy toàn bộ quần áo cùng số tiền tôi để trong hành lý. Đó là bài học đầu tiên của đời tôi. Kể từ ngày ấy, tôi luôn nhớ: không ngủ cùng bất kỳ ai, không đi tắm cùng bất kỳ ai. Đêm cuối cùng và ngày nhập ngũ Rồi một đêm, đang ngủ tại đền Bà Kiệu gần sáng, tôi bị công an đến bắt, nhốt về đồn. Sau này nơi ấy xây thành nhà hàng Cá Mập; đến hôm nay nhà hàng Cá Mập cũng đã bị phá dỡ, chỉ còn lại một quảng trường rộng lớn. Tôi bị nhốt ở đồn công an cho đến đúng ngày 20/8/1977, thì được thả ra để về nhập ngũ, lên đường bảo vệ Tổ quốc. Lúc đó tôi vừa tròn 16 tuổi. Ghi chép hồi ức, lưu giữ cho con cháu